મોઢાનું કેન્સર એટલે હોઠ, જીભ, ગાલ, પેઢાં, મોઢાના તળિયા (જીભની નીચેના ભાગ) કે તાળવાનું કેન્સર. ભારતમાં તે વધુ જોવા મળતાં કેન્સરમાંનું એક છે, અને અહીં બહુ ફેલાયેલી આદતો, જેમ કે તમાકુ, ગુટખા અને સોપારી ચાવવી, સાથે તેનો મજબૂત સંબંધ છે. વહેલું પકડાય તો સામાન્ય રીતે તેની સારવાર સહેલી રહે છે, પણ શરૂઆતના ફેરફારોમાં ઘણી વાર કોઈ દુખાવો થતો નથી અને તે સહેલાઈથી ધ્યાન બહાર રહી જાય છે.
અંકલેશ્વરના Divine Dental Care માં મોઢાના કેન્સરની તપાસ દાંતના ચેક-અપનો ભાગ છે, અને જો કોઈ વાતની ચિંતા હોય તો તમે કોઈ પણ મુલાકાતમાં મોઢું તપાસવાનું કહી શકો છો. સ્ક્રીનિંગથી કેન્સરનું નિદાન થતું નથી; તેનાથી ફેરફારો વહેલા ધ્યાનમાં આવે છે અને જરૂર હોય ત્યાં તમને યોગ્ય સ્પેશિયાલિસ્ટ (નિષ્ણાત ડૉક્ટર) પાસે મોકલવામાં મદદ મળે છે.
મોઢાના કેન્સરના સ્ક્રીનિંગમાં શું થાય છે
સ્ક્રીનિંગમાં ફક્ત થોડી મિનિટ લાગે છે અને તે હળવેથી કરવામાં આવે છે. ડેન્ટિસ્ટ (દાંતના ડૉક્ટર) સામાન્ય રીતે:
- તમારી તબિયત અને આદતો વિશે પૂછે છે, જેમાં તમાકુ, સોપારી, પાન અને દારૂ પણ આવે છે, જેથી સલાહ તમારા માટે યોગ્ય હોય
- તમારા હોઠ, પેઢાં, ગાલની અંદરનો ભાગ, જીભની ઉપર, બાજુ અને નીચેનો ભાગ, મોઢાનું તળિયું અને તાળવું જુએ છે
- ગાંઠ કે જાડા થઈ ગયેલા ભાગ શોધવા માટે મોઢાની અંદર, જડબા પર અને ગરદનમાં હળવેથી હાથ વડે તપાસે છે
- જો તમે ચોકઠું (ડેન્ચર) પહેરતા હો તો તે કાઢવાનું કહે છે, જેથી તેની નીચેનાં પેઢાં જોઈ શકાય
ખુરશી પાસેની સ્ક્રીન પર ડેન્ટિસ્ટ તમને કોઈ પણ ધ્યાન આપવા જેવી વસ્તુનો નજીકથી લીધેલો ફોટો બતાવી શકે છે.
કોઈ ડાઘ કે ચાંદું કેન્સર છે કે નહીં તે ફક્ત બાયોપ્સીથી જ નક્કી થઈ શકે છે, જેમાં તે ભાગમાંથી ટિશ્યુ (પેશી)નો નાનો ટુકડો લઈને લેબોરેટરીમાં તપાસવામાં આવે છે. ક્લિનિકમાં બાયોપ્સી કે કેન્સરની સારવાર કરવામાં આવતી નથી. જો કોઈ બાબતમાં વધુ ટેસ્ટની જરૂર હોય, તો ડેન્ટિસ્ટ તમને સ્પેશિયાલિસ્ટ કે હોસ્પિટલમાં મોકલે (રેફર કરે) છે અને તેનું કારણ સમજાવે છે.
ભારતમાં જોખમ વધારતી સામાન્ય બાબતો
જેમણે ક્યારેય તમાકુ ન લીધી હોય તેમને પણ મોઢાનું કેન્સર થઈ શકે છે, પણ કેટલીક આદતોથી જોખમ ઘણું વધી જાય છે:
- કોઈ પણ સ્વરૂપમાં તમાકુ – સિગારેટ અને બીડી, અને ધુમાડા વગરની તમાકુ, જેમ કે ગુટખા, ખૈની, માવો, જર્દા કે પાનમાં તમાકુ
- સોપારી – એકલી, પાન મસાલામાં કે મીઠી (સ્વીટ) સોપારી તરીકે, તમાકુ વગર પણ
- દારૂ – ખાસ કરીને તમાકુ સાથે લેવામાં આવે ત્યારે
આ આદતો જેટલી વધુ વાર અને જેટલા લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે, તેટલું સામાન્ય રીતે જોખમ વધે છે.
તપાસ કરાવવી પડે તેવાં ચેતવણીનાં ચિહ્નો
આમાંનાં મોટા ભાગનાં ચિહ્નોનું કારણ સાદું હોય છે, જેમ કે ધારદાર દાંત કે ઇન્ફેક્શન (ચેપ), પણ જો તમને આમાંથી કંઈ દેખાય તો ડેન્ટિસ્ટ કે ડૉક્ટરને બતાવો:
- મોઢામાં ચાંદું કે છાલું, જે લગભગ બે-ત્રણ અઠવાડિયામાં મટ્યું ન હોય
- પેઢાં, જીભ, ગાલ કે મોઢાના તળિયા પર સફેદ કે લાલ ડાઘ
- મોઢામાં, હોઠ પર કે ગરદનમાં ગાંઠ, સોજો કે જાડો થઈ ગયેલો ભાગ
- ગાલ કડક થઈ જવા, મોઢું પૂરું ખોલવામાં તકલીફ કે તીખું ખાતાં બળતરા થવી, જે ઓરલ સબમ્યુકસ ફાઇબ્રોસિસનાં ચિહ્નો હોઈ શકે છે – સોપારી સાથે જોડાયેલી એક બીમારી
- કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વગર મોઢામાં લોહી નીકળવું, સુન્નપણું કે દુખાવો
- ચાવવામાં કે ગળવામાં તકલીફ, અથવા અવાજ બેસી ગયો હોય અને ઠીક ન થતો હોય
- કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વગર દાંત હલવા લાગે, અથવા ચોકઠું (ડેન્ચર) અચાનક બરાબર બેસતું બંધ થઈ જાય
તમે જાતે પણ તમારું મોઢું તપાસી શકો છો. લગભગ મહિનામાં એક વાર, સારા અજવાળામાં અરીસો લઈને તમારા હોઠ, પેઢાં, ગાલ, જીભ અને તાળવું જુઓ, અને ગરદનમાં કોઈ ગાંઠ છે કે નહીં તે હાથ વડે તપાસો. જો કોઈ ફેરફાર દેખાય, તો આગલી નિયમિત મુલાકાતની રાહ ન જુઓ. જો સોજો ઝડપથી ફેલાતો હોય, શ્વાસ લેવામાં કે ગળવામાં તકલીફ થાય, અથવા લોહી નીકળતું બંધ ન થાય, તો હોસ્પિટલના ઇમરજન્સી વિભાગમાં જાઓ.
Divine Dental Care માં સ્ક્રીનિંગ કેવી રીતે થાય છે
- ટૂંકી વાતચીત. તમને તમારી તબિયત, દવાઓ અને આદતો વિશે પૂછવામાં આવે છે. કૃપા કરીને ખુલ્લા મને જવાબ આપો; હેતુ તમને સલાહ આપવાનો છે, દોષ દેવાનો નહીં.
- તપાસ અને સમજૂતી. તપાસ પછી શું જોવા મળ્યું તે તમને જણાવવામાં આવે છે. મોટા ભાગે જે જોવા મળે તે નુકસાનકારક હોતું નથી અને તેમાં બીજું કંઈ કરવાની જરૂર પડતી નથી.
- જરૂર હોય તો ફરી તપાસ. જો કોઈ ધારદાર દાંત કે ઘસાતા ચોકઠાને કારણે ચાંદું પડ્યું હોય એવું લાગે, તો પહેલાં તેની સારવાર કરવામાં આવે છે, અને થોડા સમય પછી ચાંદું મટી ગયું છે કે નહીં તે તપાસવા તમને ફરી બોલાવવામાં આવે છે.
- જરૂર હોય તો રેફરલ. જો વધુ ટેસ્ટની જરૂર હોય, તો તમને સ્પેશિયાલિસ્ટ કે હોસ્પિટલમાં મોકલવામાં (રેફર કરવામાં) આવે છે.
તમાકુ અને સોપારી છોડવી
જોખમ ઘટાડવા માટે તમે જે પગલાં લઈ શકો તેમાં સૌથી મહત્ત્વનું પગલું તમાકુ અને સોપારી બંધ કરવાનું છે, અને તેનાથી તમારાં પેઢાં અને એકંદર તબિયતને પણ ફાયદો થાય છે. આદત છૂટી જાય પછી કેટલાક સફેદ ડાઘ સુધરે છે, છતાં કોઈ પણ ડાઘ તપાસાવવો તો જરૂરી જ છે.
આદત છોડવી અઘરી હોઈ શકે છે, અને મદદ મળે તો સહેલું પડે છે. ભારત સરકારની નેશનલ ટોબેકો ક્વિટલાઇન (તમાકુ છોડવા માટેની હેલ્પલાઇન) પર 1800-11-2356 નંબર પર ટોલ-ફ્રી કૉલ કરી શકાય છે; આ નંબર તમાકુનાં પેકેટ પર છાપેલો હોય છે. તમે તમારા ડૉક્ટર પાસે પણ આદત છોડવા માટે મદદ વિશે પૂછી શકો છો, અને ડેન્ટિસ્ટ પણ તમારી સાથે આ વિશે વાત કરી શકે છે. જો તમે તમાકુ કે સોપારી લેતા હો અને તમારું મોઢું તપાસાવવા માંગતા હો, તો અંકલેશ્વરના ક્લિનિકમાં અપોઇન્ટમેન્ટ બુક કરો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
મોઢાના કેન્સરના સ્ક્રીનિંગમાં દુખાવો થાય?
દુખાવો ન થવો જોઈએ. તેમાં ફક્ત તમારું મોઢું, હોઠ અને ગરદન જોવામાં આવે છે અને હળવેથી હાથ વડે તપાસવામાં આવે છે. કંઈ કાપવામાં કે કાઢવામાં આવતું નથી.
મને તમાકુની આદત નથી. તો પણ મારે સ્ક્રીનિંગ કરાવવું જોઈએ?
હા. જે લોકો તમાકુ, સોપારી કે દારૂ લેતા નથી તેમનામાં મોઢાનું કેન્સર ઓછું જોવા મળે છે, પણ તો પણ તે થઈ શકે છે.
મારે કેટલા સમયે મોઢું તપાસાવવું જોઈએ?
સામાન્ય રીતે તે તમારા નિયમિત ચેક-અપમાં થઈ જાય છે. જો તમે તમાકુ કે સોપારી લેતા હો, અથવા પહેલાં લેતા હો, તો ડેન્ટિસ્ટ વધુ વાર આવવાનું સૂચવી શકે છે.
શું મોઢામાં ચાંદું પડવું એ કેન્સરની નિશાની છે?
મોઢાનાં મોટા ભાગનાં ચાંદાં નુકસાનકારક હોતાં નથી અને એક-બે અઠવાડિયામાં મટી જાય છે. જે ચાંદું લગભગ બે-ત્રણ અઠવાડિયામાં ન મટે, એ જ જગ્યાએ વારંવાર પડે, અથવા જેનું કોઈ સ્પષ્ટ કારણ ન હોય, તે તપાસાવવું જોઈએ.
દરેકના દાંત અલગ હોય છે. તમારા માટે યોગ્ય સારવાર Dr. Dhara M. Sudani તમારા દાંત તપાસે અને જરૂર હોય તો એક્સ-રે લે, પછી જ નક્કી થાય છે. આ પેજ પરની માહિતી સામાન્ય છે, નિદાન નથી.
